De Nota Ruimte van Rijksoverheid bepaalt mede hoe Nederland er straks uitziet. En daar vinden veel partijen iets van: bijna 500 zienswijzen kwamen binnen bij het ministerie van Binnenlandse Zaken. Hoe zorg je ervoor dat elk argument wordt gehoord en elke reactie zorgvuldig wordt beantwoord? Dankzij een combinatie van AI, Relatics en menselijke expertise hielp Antea Group het ministerie deze klus te klaren.

‘Dat moést anders’

Honderden reacties, eindeloze Excel-tabellen en de zorg of elke opmerking aan de juiste indiener gekoppeld was. Bij de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) bleek de verwerking van 234 zienswijzen een monsterklus. “Dat zette ons aan het denken”, vertelt Nathalie de Koning, betrokken bij de participatie rond de Nota Ruimte. In de zoektocht naar een andere werkwijze kwam het team uit bij een veelbelovende aanpak die Antea Group bij het ministerie van Defensie had toegepast.

Een land vol belangen

Geen overbodige luxe: de Nota Ruimte bracht een grotere uitdaging dan de NOVI met zich mee. “Het is een heel integraal document”, vertelt Nathalie. “Van wonen en bereikbaarheid tot landbouw, natuur en erfgoed: vrijwel alle grote ruimtelijke vraagstukken komen erin samen.” Dat leverde reacties op van provincies, gemeenten, waterschappen, belangenorganisaties en particulieren. Soms een korte brief over één onderwerp, soms vele pagina’s vol argumenten en bijlagen.

Iedere stem telt

“Je wilt recht doen aan iedere indiener”, benadrukt Helena Meijer, die zich bij het ministerie bezighoudt met participatie. Maar hoe zorg je dat alle belangen en argumenten zorgvuldig worden meegewogen en iedere indiener respons krijgt in de Nota van Antwoord? Van brede beleidsvragen tot gedetailleerde opmerkingen: niets mag verloren gaan. Tegelijkertijd wilde het team medewerkers ontlasten en voorkomen dat andere departementen duizenden afzonderlijke vragen kregen voorgelegd.

AI ontleedt, Relatics verbindt

Na een aanbesteding ging Antea Group aan de slag met een slimme aanpak op basis van AI-agents en Relatics. AI ontleedt de zienswijzen, splitst ze op in deelzienswijzen en deelt die in categorieën in. Daarnaast bundelt AI vergelijkbare opmerkingen tot samenvattende vragen. “Dit voorkomt dat je duizenden keren vrijwel dezelfde vraag moet beantwoorden”, vat AI-specialist Noah Balstra (Antea Group) de aanpak samen. “Zo neemt de techniek tijdrovend voorwerk uit handen en kunnen medewerkers zich op de inhoud richten.”

Alles blijft verbonden

Maar hoe houd je bij al dat opknippen en bundelen zicht op de oorspronkelijke reacties? Daar komt Relatics in beeld. Het systeem verbindt elk aandachtspunt en elke samenvattende vraag met de oorspronkelijke zienswijze en de indiener. Ook de bijbehorende antwoorden blijven gekoppeld. “Je kunt altijd terugvinden waar iets vandaan komt”, zegt Marcel de Vries, senior adviseur en projectleider bij Antea Group. “Zo blijft ieder argument herleidbaar, hoe vaak reacties ook worden opgesplitst of samengevoegd.”

Eerst goed nadenken

Maar voordat die aanpak kon werken, moesten er keuzes worden gemaakt. Welke categorieën gebruik je? Hoe ver knip je een brief op? En welke opmerkingen kun je samenvoegen? “Daar hebben we best veel discussie over gehad”, vertelt Simon Landsbergen van BZK, betrokken bij de verwerking van zienswijzen. Het ministerie koos voor een indeling in drie niveaus, aansluitend bij de opbouw van de Nota Ruimte. Dat maakte het categoriseren van deelzienswijzen complexer, maar zorgde voor een herkenbare structuur.

Lees ook hoe wij hebben bijgedragen aan de totstandkoming van de Nota Ruimte en ruimtelijke keuzes vertalen naar uitvoerbare oplossingen.

De mens houdt de regie

AI kan veel, maar de menselijke blik blijft onmisbaar. Medewerkers moesten de oorspronkelijke brieven blijven raadplegen om te controleren of de AI-agents de opmerkingen goed hadden begrepen. Wat bedoelde de indiener precies? En komt dat voldoende terug in de samenvattende vraag? “AI en Relatics nemen je veel werk uit handen, maar je moet wél kritisch blijven meekijken”, benadrukt Nathalie. “Alleen zo doe je recht aan wat de indiener bedoelt.”

Slim bundelen, minder werk

Die aanpak leverde concrete resultaten op. Zonder clustering zouden naar schatting duizenden afzonderlijke deelvragen behandeld moeten worden, vaak in overleg met andere departementen. Door vergelijkbare opmerkingen te bundelen, bleven circa 1.300 samenvattende vragen over. “Hierdoor konden we veel efficiënter werken”, vertelt Simon. Helena vult aan: “De inhoudelijke beantwoording blijft mensenwerk, maar AI heeft ons een groot deel van het voorwerk uit handen genomen.”

Een aanpak die verder helpt

Voor het ministerie betekent dit minder handwerk en meer grip op het proces. “Dankzij deze aanpak zit je razendsnel op 70 procent, op vlieghoogte”, zegt Marcel de Vries. Zo blijft er meer ruimte om de inhoud te beoordelen, nuances aan te brengen en antwoorden aan te scherpen. Een aanpak die Simon, Nathalie en Helena andere overheden aanbevelen. Hun boodschap: “Laat AI het tijdrovende werk doen, zodat mensen zich kunnen richten op waar ze echt het verschil maken.”

Nota Ruimte op de website van Rijksoverheid