Toenemende druk op de ruimte: waarom voorkeursrecht nu belangrijk is

Het voorkeursrecht is een juridisch grondbeleid instrument waarmee overheden – zoals gemeenten, provincies of het Rijk – het eerste recht van koop krijgen op gronden die zij nodig achten voor toekomstige gebiedsontwikkelingen. Een eigenaar die zijn perceel wil verkopen, moet deze grond eerst aan de overheid aanbieden voordat hij het aan derden mag verkopen. Komen overheid en grondeigenaar niet tot overeenstemming over de prijs, dan kan de rechter worden gevraagd om de waarde vast te stellen. Overheden kunnen door toepassing van het voorkeursrecht een eigenaar overigens niet verplichten tot verkoop van zijn grond. 

Het voorkeursrecht geeft overheden een sterke positie op de grondmarkt. Zo kunnen zij regie voeren over ruimtelijke ontwikkelingen, speculatie tegengaan en prijsopdrijving voorkomen. Het instrument draagt bij aan transparantie en slagvaardigheid bij gebiedsontwikkeling en zorgt ervoor dat de overheid tijdig kan inspelen op maatschappelijke opgaven.

De regels rondom het voorkeursrecht stonden eerst in de Wet voorkeursrecht gemeenten, maar zijn sinds 1 januari 2024 opgenomen in hoofdstuk 9 van de Omgevingswet. De juristen van Antea Group volgen de ontwikkelingen op het gebied van grondbeleid en voorkeursrecht op de voet. Zo volgen we de novelle bij het wetsvoorstel Wet versterking regie volkshuisvesting (Wvrv) dat voorziet in een wijziging van de voorkeursrechtregeling. De novelle is ingediend bij de Tweede Kamer en de wens is dat dat de nieuwe regeling per 1 juli 2026 in werking treedt. Over het algemeen lijken de gevolgen voor het voorkeursrecht mee te vallen. De bedoeling is om de geldingsduur in de ‘voorfase’ van de planvorming, vóór het omgevingsplan (zoals de zelfstandige voorkeursrechtbeschikking op basis van een toegedachte functie) te verlengen van drie naar vijf jaar. Dat geeft minder tijdsdruk voor overheden om een opvolgende planologische grondslag te realiseren. Overigens wordt niet beoogd om de totale geldingsduur van een voorkeursrecht te verruimen.

Het vestigen van een voorkeursrecht vraagt om een zorgvuldige en integrale aanpak. Antea Group ondersteunt overheden bij elke stap van het proces; van strategisch advies tot en met de juridische en administratieve afhandeling. Wij bieden onder andere de volgende diensten:

•    Strategisch advies en procesbegeleiding: Inzet van het voorkeursrecht binnen het grondbeleid en begeleiding van het volledige traject.
•    Opstellen van bestuurlijke stukken: Verzorgen van alle benodigde documenten, inclusief heldere motivering en belangenafweging.
•    Kadastrale analyse en perceellijsten: Uitvoeren van kadastrale recherche, opstellen van perceellijsten en grondtekeningen.
•    Juridische ondersteuning: Advies over juridische onderbouwing, grondslag en motivering, plus inschrijving bij het Kadaster.
•    Communicatie en participatie: Ondersteuning bij het informeren van grondeigenaren en belanghebbenden.
•    Afhandeling van zienswijzen en bezwaar: Begeleiding bij zienswijzen, bezwaar- en beroepschriften.
•    Maatwerk en aanvullende ondersteuning: Bijvoorbeeld aanwezigheid bij bestuurlijke vergaderingen of het opstellen van FAQ’s.

Onze aanpak is pragmatisch, zorgvuldig en gericht op resultaat. Wij nemen opdrachtgevers zoveel mogelijk werk uit handen, zodat zij zich kunnen richten op hun maatschappelijke opgaven.

Antea Group wordt veelvuldig door overheden gevraagd om te ondersteunen bij het vestigen van voorkeursrechten. Onze kracht zit in de integrale dienstverlening: van onderzoek en verkenning tot en met de juridische borging. We zorgen ervoor dat het voorkeursrecht niet vervalt door tijdig een nieuwe planologische grondslag te creëren, bijvoorbeeld via een programma onder de Omgevingswet. 

Praktijkvoorbeeld: succesvolle samenwerking gemeentelijk voorkeursrecht
Recentelijk zijn onze adviseurs bij een aantal unieke vestigingen betrokken geweest. Wethouder Jos Custers van de gemeente Eijsden-Margraten was zeer tevreden: “Antea Group heeft ons ontzorgd en deskundig, zorgvuldig en pragmatisch geadviseerd bij het vestigen van gemeentelijk voorkeursrecht in verschillende deelgebieden.”